Πολλοί ιστορικοί και συγγραφείς προσπάθησαν κατά καιρούς με διάφορα επιχειρήματα να ερμηνεύσουν την πνευματική και καλλιτεχνική ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης κατά τον ΙΓ’ και ΙΔ’ αιώνα, εποχή κατά την οποία το βυζαντινό κράτος κινδύνευε να διαλυθεί. Τελικά θα παραμείνει για πάντα παράδοξο και ανερμήνευτο το πώς συνυπήρχε η πολιτική παρακμή με την Αναγέννηση των τελευταίων αιώνων. Πρώτα η Φραγκοκρατία, μετά οι φιλοδοξίες του δεσπότη της Ηπείρου Θεόδωρου και του Ιωάννη Βατάτζη της Νικαίας, οι Καταλανοί, οι εμφύλιοι πόλεμοι Καντακουζηνού και Ιωάννη Ε’, οι Ζηλωτές εναντίον των αρχόντων και οι αντιησυχαστές εναντίον των ησυχαστών… έγιναν όλα μαζί αφορμή και κίνητρο να αναπτύξει η πόλη πνεύμα δημοκρατικής αγωγής και παράλληλα αγάπη για τα γράμματα. Τράβηξε τότε κοντά της σημαντικούς άνδρες και κυρίως μεγάλο αριθμό σπουδαστών. Έγινε μια «νέα» Αθήνα όπου συνέρρεαν φιλόσοφοι, ρήτορες, νομικοί και φιλόλογοι, όλοι λάτρεις των ελληνικών γραμμάτων, οι οποίοι επηρέασαν, δίδαξαν και άφησαν αξιόλογο έργο.